Yazdır

Türkiye Laikliği Nasıl Bir Model?

Yazar: Zaman Tarih: . Kategori 2001 Haberleri

Oy:  / 0
En KötüEn İyi 
Laiklik itibarıyla İslam dünyası ve özellikle Orta Asya için doğru modelin Türkiye olduğu söyleniyor. Fakat Türkiye'de laikliğin uygulanışında sizin ve Dr. Francis Fukuyama'nın işaret ettiği bazı sorunlar var. Sizce Türk tipi laiklik Orta Asya için doğru model midir?

Sovyet komünizmi kendi sınırları dahilinde dini kademe kademe yok etmeye çalışmıştı. Aslında eski Sovyetler Birliği'nde eğer Türkiye'deki kadar dini hoşgörü olsaydı, bu ülkeler şimdi çok daha iyi durumda olurdu. O bölgedeki elitlerin çoğu hâlâ oldukça din karşıtı. Olay bu toplumlarda ne tür dini ifade biçimi gelişeceğine bağlı. Ben Türkiye'deki gibi aşırı derecede laik insanların ve farklı dini inanış çeşitlerinin bulunduğu bir ülkede bu konuda halihazırdakinden daha serbestiyetçi bir politikanın ülkenin fırsatlarını maksimize edeceğini düşünüyorum. Çünkü Orta Asya'da insanlar İslam'ı yeniden keşfediyor. Mesele müşahhas vakalara da bağlı. Özbeklerin İslam konusunda neden çok asabi olduklarını anlayabiliyorum. Çünkü orada gerçek bir İslami terörizm var. Sovyet ezasından dolayı eğitimsiz kalmış bir geleneksel İslam mevcut. Bir de samimi olmayan bir resmi İslam. Özbekistan'da daha fazla hoşgörü olsa daha iyi olurdu; ama bu konuda her ülkenin kendi tarihine ve mevcut görüşlerin çeşitliliğine göre farklı çözümü olabilir.Sovyet komünizmi kendi sınırları dahilinde dini kademe kademe yok etmeye çalışmıştı. Aslında eski Sovyetler Birliği'nde eğer Türkiye'deki kadar dini hoşgörü olsaydı, bu ülkeler şimdi çok daha iyi durumda olurdu. O bölgedeki elitlerin çoğu hâlâ oldukça din karşıtı. Olay bu toplumlarda ne tür dini ifade biçimi gelişeceğine bağlı. Ben Türkiye'deki gibi aşırı derecede laik insanların ve farklı dini inanış çeşitlerinin bulunduğu bir ülkede bu konuda halihazırdakinden daha serbestiyetçi bir politikanın ülkenin fırsatlarını maksimize edeceğini düşünüyorum. Çünkü Orta Asya'da insanlar İslam'ı yeniden keşfediyor. Mesele müşahhas vakalara da bağlı. Özbeklerin İslam konusunda neden çok asabi olduklarını anlayabiliyorum. Çünkü orada gerçek bir İslami terörizm var. Sovyet ezasından dolayı eğitimsiz kalmış bir geleneksel İslam mevcut. Bir de samimi olmayan bir resmi İslam. Özbekistan'da daha fazla hoşgörü olsa daha iyi olurdu; ama bu konuda her ülkenin kendi tarihine ve mevcut görüşlerin çeşitliliğine göre farklı çözümü olabilir.

Genel olarak İslam'ın ılımlı bir yorumunun Orta Asya ve diğer İslam dünyası için daha iyi olacağını mı düşünüyorsunuz?

Tabii. Vahhabi ve Selefi yaklaşım entelektüel temelinden çok siyaseten yayılmada başarılı oldu. Türk İslam'ının temel gelenekleri çok daha 'sufistik' ve çok daha çeşitli. Osmanlı dönemi boyunca çok sayıda tarikat vardı ve resmi ulemada birçok farklı eğilim bulunuyordu. Binaenaleyh, bu Müslüman ülkeler için Selefi hoşgörüsüzlüğünden genel olarak daha iyidir.

Türkiye'nin dış Türkler dünyasında gerçekleştirdiği en başarılı şeylerden birinin Fethullah Gülen öncülüğünde kurulan okullar olduğunu söylüyorsunuz. Bu faaliyetler ne yönden başarılı ve önemli?

Dışarıdan müşahede ettiğim kadarıyla Orta Asya ve Kafkasya'da Türkiye'nin nüfuzunu artırma ve namını yayma hususunda özel sektör devletten çok daha fazla muvaffak olmuş gibi görünüyor. Ve bu okulların bölgede şüphesiz büyük bir tesiri oldu. Okullardaki eğitim konusunda yeterince bilgi sahibi değilim. Fethullah Gülen'le ilgili olarak da gerçek ya da gerçek dışı olabilecek birçok farklı iddialar kulağa geliyor. Türk olmayan birisi olarak bu konularda yorum yapmak benim için zor. Ama sırf Türkiye'nin yurtdışındaki tesiri ve şöhreti zaviyesinden bakılacak olursa, bu faaliyet diplomatik açıdan Türkiye için iyi bir şey. Bu bölgelerde Türk nüfuzunu artırıyor. Pan–Türkist ilgi de mevcut; ama sadece Azerbaycan gibi birkaç ülkede bunun gerçek derinliği var. Bölgenin Türkiye ile İslami bağlantısı mesela Vehhabi yorumlarının daha baskın olduğu Hindistan, Arabistan gibi yerlerden çok daha derin. İnsanlar İslami keşfediyor ve İslam herkes için bir kimlik. Fakat Sovyet baskısından dolayı güçlü bir din geleneği oluşmamış. Bence bu durumda Türkler onlara yardımcı olabilir.

Türkiye'nin bölgeye İslam fundamentalizmi ihraç etme riskini nasıl buluyorsunuz? Yüksek mi?

Biraz risk var. Özbekistan gibi bazı devletler bunun gerçekleştiğini hissetti ve buna tepki gösterdi. Bence Özbek yönetimi İslam'ı pek derinden bilmiyor. Özellikle Sovyet sisteminden gelen elitler ve polis teşkilatı için bu geçerli. Yaşlı memurların birçoğu Müslüman değil ve bu konuda akademik bilgileri de yok. Özbekistan gibi hükümetler İslam'ın birçok türüne eza edebiliyorlar.

Halbuki modern dünyada İslam'ın farklı şekillerinin birbiriyle rekabetine müsaade etmek daha iyi. Vahhabi–Selefi türü İslam, hatta onun daha dar terörist versiyonu bölgede nispeten başarılı oldu; çünkü özellikle eski Sovyetler Birliği döneminde dini eğitim çok azdı. Türkiye'de Orta Asya'ya nazaran daha fazla mevcut olan tipte Müslüman geleneğini onlara öğretmek çok önemli.

Prof. CHARLES FAIRBANKS: Johns Hopkins Üniversitesi İleri Uluslararası Araştırmalar Fakültesi'nde (SAIS) Rusya, Kafkaslar ve Orta Asya uzmanı araştırmacı profesör. Orta Asya Kafkas Enstitüsü Direktörü. ABD Dışişleri'nde Bakan eski Yardımcı Vekili ve siyaset planlamacısı. Reagan ve Bush'un başkanlık kampanyalarındaki dış politika danışmanı. RAND eski elemanı. Yale Üniversitesi eski öğretim üyesi.